geschiedenis

Theepotten en kopjes op de muren van het fort

TT Voorwerpen gevonden in en om Fort benoorden Spaarndam

Gevonden voorwerpen

Niet alleen de afbeeldingen en opschriften vertellen een verhaal van Fort benoorden Spaarndam. Dat doen ook de objecten die Ziegel Ziegelaar en andere vrijwilligers in en om het fort hebben gevonden. Een olielampje met een kogelgat uit de gracht toont hoe soldaten wel eens hun verveling hebben botgevierd. Een onklaar gemaakte karabijn uit diezelfde gracht herinnert aan de dagen na de Meidagen. En de kogelgaten in een van de stalen pantsers zijn de stille getuigen van het feit dat de Duitsers testten of het oude staal goed genoeg was om voor hun oorlogsindustrie te gebruiken. Niet dus, want niet bestand tegen moderne mitrailleurs.


TT

In Fort benoorden Spaarndam is geen licht. Het schijnsel van Ziegel Ziegelaars zaklamp vangt eerst enkele langpootspinnen, daarna duiken op een gewelfde muur enkele geschilderde gezichten op. Aan hun mutsen en uniformen zijn ze te herkennen als Kozakken. Ze zien er stoer uit. Als Ziegelaar de andere zijde van de kamer verlicht, verschijnt een groep Franse militairen die er verslagen bij zitten. ‘De commandant van het fort heeft de schildering in 1913 laten aanbrengen,’ denkt fortgids Ziegelaar. Toen was het honderd jaar geleden dat Kozakken Napoleons troepen uit Amsterdam hadden verjaagd. Het valt op dat de Fransen in uniformen uit het einde van de negentiende eeuw zijn afgebeeld. Mogelijk een bewuste verwijzing naar de Franse nederlaag in de Frans-Duitse oorlog van 1870.

Ziegelaar, vrijwilliger bij de Stichting Krayenhoff, is de afgelopen vijftien jaar de drijvende kracht geweest bij het blootleggen van de vele afbeeldingen en opschriften die verborgen bleken te zijn onder dikke lagen kalk in het fort, dat tussen 1897 en 1902 is gebouwd als onderdeel van de Stelling van Amsterdam. ‘We hadden een uur nodig om acht vierkante centimeter schoon te krabben.’

In totaal zijn er tot nu toe 231 schilderingen, graffiti, tekeningen, handtekeningen en opschriften uit verschillende gebruiksfasen teruggevonden, blijkt uit een recente inventarisatie door contemporain archeoloog Jobbe Wijnen. ‘Ze tonen de biografie van het fort en geven een beeld van het dagelijks leven dat je niet terugvindt in documenten. Ze laten bijvoorbeeld zien dat het fort vroeger veel kleurrijker was dan gedacht. Er was geen sprake van alleen maar saaie witte kamers.’

TTPuur functioneel waren de cijfers waarmee de in totaal 39 kamers werden genummerd. Dat gold ook voor de aanduidingen voor vloerbelasting en opschriften als ‘munitiemagazijnen’, ‘commandant’ en ‘privaten’ boven deuren. ‘Maar bij de inrichting waren ook lambriseringen geschilderd. Verder vind je in veel ruimten decoraties zoals krulmeanders, gestileerde bloemen en sjablonen van theepotten en theekopjes in Jugendstil. Toch opvallend in een militaire omgeving; ik denk niet dat Defensie nu zo’n huiselijk tafereel zal gebruiken om te werven.’

Het fort bevat ook enkele landelijke voorstellingen zoals een man die een punter boomt in een waterlandschap met schapen op het droge, en een landschapje met een boerderij. ‘Ze waren in kleur en goed zichtbaar; ze moeten dus met toestemming van de commandant zijn gemaakt.’

De commandant liet in het fort ook enkele ‘stichtelijke’ spreuken in liggende gele banderollen aanbrengen: ‘Beidt uw Tyd’ en ‘Duur uw uur’, spreuken van Albert Verwey die ook op de Beurs van Berlage staan, en ‘In ’t voorleden ligt ’t heden, in ’t nu wat worden zal’ (geleend van Bilderdijk) en ‘Geduld Overwint Alles’.

Het fort heeft nooit een gevecht meegemaakt. Tijdens de meidagen in 1940 waren er wel militairen gelegerd. Enkelen van hen hebben hun naam op een deur geschreven. ‘Op Vreselijke Vrijdag, drie dagen na de capitulatie van 14 mei en in afwachting van verdere instructies. Ze noemden zichzelf ‘Jongens van de Gestampte Pot’,’ vertelt Ziegelaar.

TTTijdens de Bezetting hadden de Duitsers op het fort een zoeklicht en luchtafweer geplaatst. In het fort waren getuige een opschrift en een SS-runenteken soldaten van de Polizei-Division gelegerd. ‘Geen fanatiekelingen,’ denkt Ziegelaar. ‘Het runenteken was slordig, met zakkers aangebracht en in dezelfde kamer hebben ze ook portretten van Zarah Leander en Marlene Dietrich geschilderd, maar Leander had in 1942 Nazi-Duitsland verlaten en Dietrich was al in 1939 Amerikaans staatsburger geworden.’

Tussen 1950 en 1970 was het fort in gebruik als munitiedepot. Wijnen: ‘Alle muren zijn toen wit geschilderd. Uit deze periode stammen rekensommen om te bepalen of de maximumvloerbelasting al was bereikt.’

Nadat Defensie was vertrokken is het fort gebruikt als onderkomen voor schapen, illegale opslagplaats en speelterrein van lokale jeugd. Daarvan getuigt een opschrift als ‘Je komt niet levend weg hoor’.

Na de inventarisatie is een commissie van experts en lokale belanghebbenden bijeen geweest om de schilderingen te waarderen in verband met mogelijk behoud. ‘Daarbij viel op dat de lokale belanghebbenden vooral waarde hechten uit de periode dat het fort nog echt als fort functioneerde,’ vertelt Wijnen. ‘Zelf zou ik ook de moderne graffiti behouden willen zien. Want wie was ‘Joel’ die ergens in de jaren tachtig in kamer 29 zijn tag zette?’


Dit artikel is eerder in gewijzigde vorm gepubliceerd in Elsevier, 8 augustus 2015


DIT ARTIKEL SMAAKT NAAR MEER EN NOG GEEN ABONNEE? VOOR 20 EURO PER JAAR KRIJGT U ZOVEEL ARTIKELEN DAT U ER EEN BOEK MEE KUNT VULLEN.

 


Terug naar de voorpagina



Er zijn 0 reactie(s) | Plaats reactie
Plaats een reactie
Eerder geplaatste reacties
Er zijn nog geen reacties geplaatst
Contact
naam*
e-mail* telefoonnummer
uw vraag, verzoek, goede raad, tip en/of algemeen commentaar  
aanmelden jaarabonnement TET
voornaam* tussenvoegsel achternaam*
adres*
postcode* woonplaats*
 
e-mail*  
 
telefoonnummer  
Niet alle gegevens zijn juist ingevoerd
Gebruikersnaam
wachtwoord
Blijf ingelogd
Nog geen inlogcode? Neem dan een abonnement en krijg meteen
toegang tot alle artikelen.
geef hieronder uw e-mailadres op om een nieuw wachtwoord te ontvangen
e-mailadres
U heeft nog het automatisch gegenereerde wachtwoord. Pas hieronder uw wachtwoord aan
gewenste wachtwoord
bevestig gekozen wachtwoord