archeologie

Allerindividueelste expressie uit de ijstijd

British Museum De Leeuwenman van Hohlenstein-Stadel, ca. 40.000 jaar oud, Ulmer Museum.

Ice Age art: arrival of the modern mind

De tentoonstelling was een groot succes en werd verlengd tot 2 juni 2013. De catalogus (eigen uitgave) is nog te koop, voor  25 pond. www.britishmuseum.org.
British Museum | Zwemmende rendieren, ca. 33.000 jaar oud, Frankrijk, Montastruc

Knap gemaakt, net moderne kunst. Die gedachte komt bij mij, een Homo sapiens uit de twintigste en eenentwintigste eeuw, op als ik de Venus van Lespugue zie. Ze lijkt in afzonderlijke delen uiteen te vallen. Allereerst is er het ovale hoofd dat licht naar voren buigt. Gelaatstrekken zijn niet te ontdekken, wel incisies die op lange haren duiden. Haar schouders zijn smal, net als haar bovenlijf. De meeste aandacht gaat als vanzelf naar haar enorme hangende borsten en bolle buik. Het sluitstuk zijn haar korte dikke benen die ze stijf tegen elkaar houdt. Pakweg 23.000 jaar geleden in de Haute-Garonne gesneden uit een amper vijftien centimeter groot stuk ivoor van een mammoetslagtand. Ik kan me voorstellen dat Picasso in zijn kubistische periode onder de indruk was van het beeldje en twee kopieën bezat.

De vraag is in hoeverre de maker, een Homo sapiens uit de IJstijd, er bewust voor heeft gekozen om een vrouw af te beelden door haar als het ware in afzonderlijke gewelfde delen uit elkaar te laten vallen. Is het beeldje om met Willem Kloos te spreken de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie? Had de maker echt de vrije keuze om het beeld te maken precies zoals hoe hij wilde? Was hij niet gebonden door technisch onvermogen of door de sociale en culturele conventies van zijn tijd? Kortom, mag de maker zich een vroege collega noemen van moderne kunstenaars als Picasso en Henry Moore?

Het British Museum in Londen vindt van wel. Jill Cook, conservator Europese prehistorie, draait er op de door haar ingerichte tentoonstelling Ice Age art: arrival of the modern mindniet omheen: tussen 40.000 en 10.000 jaar geleden werd in Europa al topkunst gemaakt door mensen met hersenen die net zo ontwikkeld waren als die van ons.

Leeuwenman

Vandaar dat de objecten, bijna allemaal bruiklenen uit Duitsland, Tsjechië, Rusland en Frankrijk, zo min mogelijk met theatrale middelen worden tentoongesteld. Afgezien van één ruimte met animaties geïnspireerd op de grotschilderingen van Chauvet, Lascaux en Altamira ontbreken ensceneringen en donkere ruimten met lichteffecten. De wanden en sokkels van de vitrines zijn wit, net als bij een tentoonstelling van moderne kunst. De enige en niet storende frivoliteit is het achtergrondgeluid van een enkele druppel die in een grot valt. De bezoeker kan door de keuze voor een niet afleidende omgeving de afbeeldingen van mens en dier, waarvan sommigen maar een paar centimeter groot zijn, goed bekijken en bestuderen. Ook in zekere rust, want het museum hanteert tijdsblokken van tien minuten om het bezoekersaantal op de tentoonstelling te spreiden.

Prehistorici buigen zich al lang over de vraag wanneer vroege mensachtigen begonnen zijn met het maken van symbolen, figuren, schilderingen en beelden. Voorlopig, want je weet maar nooit welke archeologische ontdekkingen nog worden gedaan, ziet het er naar uit dat alleen Homo sapiens ze heeft gemaakt. De oudste vondst die duidt op het maken van ‘kunst’ is 100.000 jaar oude oker, ontdekt in een Zuid-Afrikaanse grot. De moderne mens die zich 50.000 tot 40.000 jaar geleden over Europa verspreidde kon al veel meer dan alleen maar ergens een lijn inkrassen, zo blijkt uit de Leeuwenman van Hohlenstein-Stadel.

Eind augustus 1939 vonden archeologen meer dan tweehonderd fragmenten van mammoetivoor in een grot in de Schwabische Alpen in het zuidwesten van Duitsland. Door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog duurde het dertig jaar voordat iemand de stukken aan elkaar ging passen en duidelijk werd dat ze samen een beeldje vormden van een beer of een katachtige. Na de vondst van nog meer fragmenten in 1989 bleek dat het om een rechtopstaande leeuw met menselijke trekken ging. Het was de bedoeling dat het dertig centimeter hoge beeld in Londen te zien zou zijn, maar bij recente opgravingen zijn nieuwe fragmenten gevonden en die worden momenteel in Duitsland aan de rest toegevoegd. De bezoekers moeten zich daarom tevreden stellen met een goede replica. Een recente, secuurdere datering heeft verder duidelijk gemaakt dat het beeldje niet, zoals men tot voor kort aannam, 32.000 jaar oud is, maar 40.000 jaar.

Prefrontale cortex

Een afbeelding en een bijschrift op de sokkel van de vitrine van de Leeuwenman leggen uit dat de maker van het beeld over materiaalkennis beschikte. Hij wist dat er in een mammoetslagtand een holte zit en ook waar. Hij gebruikte die holte om de twee benen te maken; dat bespaarde hem extra moeite om ivoor weg te snijden. Hier is iemand aan het werk geweest die kon plannen en zich een voorstelling van iets kon maken. Hij kon dat, omdat hij beschikte over een ontwikkelde prefrontale cortex, het voorste gebied in de hersenen dat is betrokken bij cognitieve en emotionele functies. Volgens Jill Cook stelde die cortex hem ook in staat om iets te maken dat niet bestond, om vorm te geven aan gedachten en dromen. Dat maakt hem in haar ogen een kunstenaar. Zelf hou ik het liever op zijn best op een vakman. Waar Cook ‘behendig gebeeldhouwde enkels’ ziet, kan ik weinig plasticiteit ontdekken, verder roepen de twee simpele incisies die de ogen voorstellen bij mij geen associaties op met een ‘alerte blik’.

Cook gaat naar mijn idee vaker erg ver met interpretaties. Het is weliswaar goed om te weten dat experimenten hebben uitgewezen dat het maken van een beeld als de Leeuwenman vierhonderd uur kost, maar dat betekent nog niet dat er in die tijden al kunstenaars bestonden die zich alleen met het maken van kunst mochten bezighouden, terwijl de rest van de groep waarvan ze deel uitmaakten hen van kleding en voedsel voorzag. Waarop baseert ze haar idee dat de beeldjes van voluptueuze vrouwen wel eens voor en door vrouwen zouden kunnen zijn gemaakt? En verraadt het stukslaan van een vrouwenbeeld met een bolle buik echt een diepere emotie en wie weet het overlijden van een moeder en haar baby? Op de tekstborden staat bij de uitleg van de betekenis van een afbeelding dan ook wel erg vaak, en volgens mij te vaak, ‘mogelijk’, ‘zou kunnen’, ‘misschien’.

De afbeeldingen zullen vast een symbolische betekenis hebben gehad. En het zal ook geen toeval zijn dat een haak waarmee een speer geworpen kon worden de vorm van een bizon of een rendier heeft gekregen, maar de precieze betekenis valt niet te achterhalen. Opvallend is dat Cook, die de voorwerpen uit een etnografische context wil halen, geen antropologisch onderzoek bij moderne jagerverzamelaars aanhaalt om haar theorieën te onderbouwen.

In plaats daarvan toont ze wel enkele moderne kunstwerken van onder anderen Picasso, Matisse en George Brassaï, om ‘verbindingen door de tijd heen te leggen’. De meeste bezoekers hebben echter nauwelijks oog voor die moderne werken. Ze zijn ook niet nodig, want de getoonde objecten zijn op zichzelf al mooi, boeiend en interessant genoeg. Ze geven een inkijkje in de verrassend rijke materiële cultuur van de IJstijd, en dus van mensen die nog altijd iets te vaak alleen met berenvellen en knuppels worden geassocieerd. Al roepen ze nog zoveel vragen op, hun objecten weten ook een 21e-eeuwse Homo sapienste raken. Neem het paard dat ruim 10.000 jaar geleden zo van een gewei is gemaakt dat het met gestrekte achterbenen, ingetrokken voorbenen en langgerekte nek lijkt weg te springen. En de 22.000 jaar oude bizon van mammoetivoor, in 2001 gevonden bij het Russische Zaraysk, komt echt recht op me af lopen.


Dit artikel is in iets gewijzigde vorm eerder verschenen in Museumtijdschrift nr. 3 april/mei 2013



Er zijn 0 reactie(s) | Plaats reactie
Plaats een reactie
Eerder geplaatste reacties
Er zijn nog geen reacties geplaatst
Contact
naam*
e-mail* telefoonnummer
uw vraag, verzoek, goede raad, tip en/of algemeen commentaar  
aanmelden jaarabonnement TET
voornaam* tussenvoegsel achternaam*
adres*
postcode* woonplaats*
 
e-mail*  
 
telefoonnummer  
Niet alle gegevens zijn juist ingevoerd
Gebruikersnaam
wachtwoord
Blijf ingelogd
Nog geen inlogcode? Neem dan een abonnement en krijg meteen
toegang tot alle artikelen.
geef hieronder uw e-mailadres op om een nieuw wachtwoord te ontvangen
e-mailadres
U heeft nog het automatisch gegenereerde wachtwoord. Pas hieronder uw wachtwoord aan
gewenste wachtwoord
bevestig gekozen wachtwoord